ΠΑΛΑΙΟΚΑΣΤΡΟ και ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ
η αγροτική έπαυλη
Επιμέλεια: Αστέριος Στουγιαννούδης

Στην νοτιοδυτική περιοχή του Παλαιοκάστρου και συγκεκριμένα στη συμβολή των οδών Στανίση και Ζακύνθου αποκαλύφθηκε πρόσφατα ένα σημαντικό αρχαιολογικό εύρημα. Πρόκειται για μια οχυρή αγροτική έπαυλη (villa rustica) του τέλους του 4ου – αρχών 5ου αιώνα. Η αρχιτεκτονική του αποκαλυφθέντος κτίσματος με τις ελληνιστικές καταβολές στο σχεδιασμό και τη βαθιά αψίδα, η τοιχοποιία του (αργολιθοδομή, ισχυρό ασβεστοκονίαμα, ζώνες πλίνθων), και το πολυτελές ψηφιδωτό του δάπεδο, με τη συνύπαρξη γεωμετρικών θεμάτων με ανθρώπινες μορφές και μυθολογικές σκηνές, μαρτυρεί το επίπεδο ζωής στα προάστια της Θεσσαλονίκης της πρώιμης παλαιοχριστιανικής εποχής. Το τμήμα της έπαυλης που ανασκάφηκε περιλαμβάνει: α) περίβολο με πύργο (υπεράσπιση της εισόδου), β) περίστυλη αυλή με πηγάδι, γ) τρικλίνιο (triclinium)=κεντρική αίθουσα συμποσίων, τραπεζαρία, δ) Δύο ζεύγη δωματίων (επικοινωνία χώρων έπαυλης με θυραία ανοίγματα), ε) μεγάλη αποθήκη με δεξαμενή, ζ) λουτρό και χώρους υποκαύστων. Ωστόσο τα όρια της αγρέπαυλης δεν είναι εύκολο να προσδιοριστούν, καθώς ένα μεγάλο τμήμα της ανήκει σε οικόπεδο που δεν έχει ακόμη ανασκαφεί.
Από την έρευνα και τα αρχαιολογικά δεδομένα μπορούμε να διακρίνουμε τρεις φάσεις για την αγροτική έπαυλη στο Παλαιόκαστρο:

Φάση Α : τέλος 4ου – μέσα 5ου αιώνα
Φάση Β: 5ος αιώνας- αρχές 7ου αιώνα
Φάση Γ: μεσοβυζαντινή περίοδος

Συμπέρασμα: Η αγρέπαυλη του Παλαιοκάστρου χτίστηκε σε περίοδο σχετικής ηρεμίας (4ος – 5ος αιώνας). Τον 6ο αιώνα η έπαυλη υπέστη πολλές επισκευές που υπαγορεύθηκαν από τις νέες κοινωνικές συνθήκες και τις ανάγκες της οικογένειας. Μια δυνατή πυρκαϊά, κατέστρεψε ολοσχερώς το κτήριο(στρώμα καύσης). Η καταστροφή αυτή σχετίζεται πιθανόν με τις επιδρομές των Αβαροσλάβων στις αρχές του 7ου αιώνα στον χώρο της Θεσσαλονίκης. Όπως προκύπτει από τα ευρήματα οι κάτοικοι επανέρχονται κατά την βυζαντινή περίοδο, χτίζουν απλές κατοικίες, χρησιμοποιώντας παλαιότερα δομικά υλικά.

 

Ο ΜΥΘΟΣ ΤΗΣ ΛΗΔΑΣ
Ο μύθος είναι μια αφήγηση, ένα σύνολο γεγονότων δομημένων σε μια ακολουθία. Πρόκειται για μια παραδοσιακή ιστορία με κοινωνική ισχύ καθώς ενσαρκώνει και διευρύνει τις αξίες των ατόμων και των κοινωνικών ομάδων.
Οι μύθοι συνήθως κάνουν λόγο για ερωτικές επαφές που καταστρατηγούν το όριο μεταξύ θεών και θνητών. Η επέλαση του ερωτύλου Δία στη ζωή μιας οικογένειας πάντοτε δημιουργούσε επιπλοκές, ιδιαίτερα αν το αντικείμενο του πόθου του ήταν μια έγγαμη γυναίκα. Αυτό ίσχυε στην περίπτωση της Λήδας, συζύγου του Τυνδάρεω. Στην Λήδα ο Δίας εμφανίστηκε ως κύκνος. Υποτίθεται πως η ίδια είχε πάρει την μορφή μιας χήνας για να ξεφύγει από τον Δία. Ανάλογα με την παραλλαγή του μύθου, η Λήδα επώασε ένα ή δύο αυγά και οι νεοσσοί ήταν η Ελένη, οι Διόσκουροι Κάστορας και Πολυδεύκης και η Κλυταιμνήστρα. Ο Κάστορας ασχολούνταν με την τέχνη του πολέμου και ο Πολυδεύκης με την πυγμαχία. Ωστόσο υπάρχουν αρκετές εκδοχές αυτής της ιστορίας. Σε μερικές ο Πολυδεύκης και η Ελένη γεννήθηκαν από τον Δία, ενώ ο Κάστωρ και η Κλυταιμνήστρα από τον θνητό σύζυγο της Λήδας, Τυνδάρεω.
Η ΛΗΔΑ ΤΟΥ ΝΤΑ ΒΙΝΤΣΙ
Μια ορθή Λήδα, σχεδόν ολόγυμνη, με τον κύκνο και δύο αυγά στα πόδια της, από το τσόφλι των οποίων βγαίνουν τέσσερα παιδιά. Η απόφαση του Λεονάρντο να αναπαραστήσει ένα τέτοιο μύθο, αποτελεί μια ένδειξη του ενδιαφέροντός του για την κλασική αρχαιότητα.
Η ΛΗΔΑ του ΠΑΛΑΙΟΚΑΣΤΡΟΥ ψηφιδωτό στο βορειοανατολικό δωμάτιο της έπαυλης
Μια γυμνή, καθιστή Λήδα με κοσμήματα στα μαλλιά, τον λαιμό , τα χέρια και τα πόδια. Αγκαλιάζει με το ένα χέρι της, τον λαιμό του κύκνου που αγγίζει με το ράμφος του το πρόσωπό της. Η παράσταση δίνει την εντύπωση ενός σφιχτοδεμένου συνόλου, ενώ παράλληλα δίνεται έμφαση στις μεμονωμένες μορφές, με την κοινή δράση να αποτελεί τον συνδετικό κρίκο.ΜΑΙΝΑΔΑΗ θηλυκή ακόλουθος του θεού Διονύσου που συχνά παριστάνεται με κύμβαλα ή τύμπανο σε εκστατικό χορό. Η τυπική στάση της Μαινάδας- κεφάλι ριγμένο πίσω σε εκστατική διάθεση- ταιριάζει με την αγριότητα της περιβολής της. Πολλές φορές ένα φίδι στερεώνει τα μαλλιά της ή ζώνει το φόρεμά της (Διονυσιακή στενή σχέση με την φύση). Κρατούν στα χέρια τους θυρσούς, ραβδιά, κλήματα και κισσό. Σε κατάσταση μέθης είχαν υπεράνθρωπες δυνάμεις.
ΜΑΙΝΑΔΑ ΠΑΛΑΙΟΚΑΣΤΡΟΥ

(ψηφιδωτό δάπεδο στο νοτιοδυτικό δωμάτιο της έπαυλης)
Μια γυμνή γυναικεία μορφή σε χορευτική στάση. Έχει βοστρυχωτά μαλλιά και φορεί διάδημα. Μια ανάλογη στάση γυναικείας μορφής συναντάμε σε ψηφιδωτό δάπεδο σε οικόπεδο της οδού Γρηγορίου Παλαμά στη Θεσσαλονίκη. Οι λεπτές πινελιές των κυριότερων χρωμάτων, τονίζουν τις αρμονικές καμπύλες του γυμνού σώματος και των ενδυμάτων. Πρόκειται για εργασίες επιμελημένες, με έντονη χρήση γυάλινων ψηφίδων και διάφορες αποχρώσεις του πρασίνου(πράσινος μανδύας). Έντονα βλέμματα, πλούσια ενδύματα με έντονη πτυχολογία, χάρη και νεανική ομορφιά.ΕΧΕΔΩΡΟΣ του ΠΑΛΑΙΟΚΑΣΤΡΟΥ ψηφιδωτό στο βόρειο περιστύλιο, δυτικά της αψίδας
Προτομή ανδρικής γενειοφόρου μορφής με πλούσια κόμμωση. Η μορφή αυτή αποτελεί την προσωποποίηση του χρυσοφόρου ομώνυμου ποταμού που ονομάζεται σήμερα Γαλλικός (η μορφή συνοδεύεται από τρίστιχη επιγραφή: ΕΧΕΔΩΡΟΣ).